นางอุษา ท้าวบารส

      นางอุษาเป็นธิดาของพระยาพานผู้ครองเมืองพาน พระยาพานนำนางอุษาไปฝากฤาษีในป่าแถวภูพานเพื่อเรียนวิชา โดยสร้างหอคอยให้อยู่โดยลำพังคนเดียวซึ่งชาวบ้านเรียกว่า หอนางอุษา มีลักษณะเป็นเพิงหินคล้ายดอกเห็ด ต่อมานางอุษาได้รอยดอกไม้เป็นรูปหงส์พร้อมข้อความแสวงหาความรักใส่ในกลีบดอกไม้ แล้วนำไปลอยน้ำ ปรากฏว่า ท้าวบารส โอรสเมืองพระโคเป็นผู้เก็บได้และนึกรักนางอุษาทันที ได้ออกเดินทางตามป่าเขากับม้าคู่ใจ จนมาถึงที่อยู่ของนางอุษา และผูกม้าไว้ที่เพิงหิน ซึ่งเรียกว่าคอกม้าท้าวบารส เมื่ทั้งสองได้พบกันก็รักกัน พระยาพานทราบข่าวก็โกรธมากและได้ท้าพนันสร้างวัดแข่งกันภายในเวลาดาวประกายพรึกขึ้นหากฝ่ายใดเสร็จไม่ทันจะถูกตัดศีรษะ ฝ่ายท้าวบารสมีกำลังพลน้อยจึงออกอุบายนำเทียนจุดสว่างไปตั้งอยู่ปลายไม้เหนือยอดเขาฝ่ายพระยาพาน ฝ่ายพระยาพานเข้าใจผิดคิดว่าดาวประกายพรึกขึ้นจึงหยุดสร้าง รุ่งเช้าวัดที่พระยาพานสร้างไม่เสร็จ พระยาพานจึงถูกตัดสีรษะตามสัญญาแต่กลับฟื้นขึ้นมาได้และเกิดการสู้รบกันขึ้น ท้าวบารสสังหารพระยาพาน นางอุษาเสียใจมากที่ท้าวบารสฆ่าพ่อของตนเมื่อไปอยู่เมืองพะโคก็ถูกมเหสีทั้ง 10 ของท้าวบารสรังแกและออกอุบายให้ท้าวบารสไปสะเดาะเคราะห์ในป่าเป็นเวลา 1 ปี นางอุษาจึงกลับไปยังหอนางอุษาดังเดิม ด้วยความผิดหวังในความรักนางจึงตรอมใจตาย ฝ่ายท้าวบารสทราบข่าวก็รีบมาหานางอุษา เห็นนางสิ้นชีวิตก็ตรอมใจตายเช่นกัน หอนางอุษาปัจจุบันตั้งอยู่ที่ อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท เชิงเขาภูพาน เขตอำเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี